العمليات على الأعداد في كتابة كسرية
Opérations sur les nombres en écriture fractionnaire
السنة الأولى إعدادي — مسلك دولي BIOF — الدرس 03
في هذا الدرس سنتعلم كيفية جمع وطرح وضرب وقسمة الأعداد في كتابة كسرية، مع أمثلة تطبيقية مُفصّلة لكل عملية.
I
جمع وطرح كسرين لهما نفس المقام
Addition et soustraction de fractions de même dénominateurقاعدة / Règle
لجمع أو طرح كسرين لهما نفس المقام، نحتفظ بالمقام ونجمع أو نطرح البسطين:
\[ \frac{a}{n} + \frac{b}{n} = \frac{a + b}{n} \]
\[ \frac{a}{n} - \frac{b}{n} = \frac{a - b}{n} \]
حيث \( n \neq 0 \).
✎ Exemple 1 :
Calculons \(\dfrac{3}{7} + \dfrac{2}{7}\) :
\[
\frac{3}{7} + \frac{2}{7} = \frac{3 + 2}{7} = \boxed{\frac{5}{7}}
\]
✎ Exemple 2 :
Calculons \(\dfrac{11}{4} - \dfrac{3}{4}\) :
\[
\frac{11}{4} - \frac{3}{4} = \frac{11 - 3}{4} = \frac{8}{4} = \boxed{2}
\]
II
جمع وطرح كسرين بمقامين مختلفين
Addition et soustraction avec dénominateurs différents📋 الطريقة / Méthode :
1) نبحث عن المضاعف المشترك الأصغر (PPCM) للمقامين.2) نكتب كل كسر بمقام موحّد (المضاعف المشترك).
3) نجمع أو نطرح البسطين.
4) نختزل النتيجة إن أمكن.
قاعدة / Règle
لجمع أو طرح كسرين بمقامين مختلفين، نقوم أولاً بتوحيد المقامات:
\[ \frac{a}{b} + \frac{c}{d} = \frac{a \times d}{b \times d} + \frac{c \times b}{d \times b} = \frac{a \times d + c \times b}{b \times d} \]
✎ Exemple 3 :
Calculons \(\dfrac{2}{3} + \dfrac{1}{4}\) :Étape 1 : Le dénominateur commun est \(3 \times 4 = 12\).
Étape 2 : On convertit chaque fraction : \[ \frac{2}{3} = \frac{2 \times 4}{3 \times 4} = \frac{8}{12} \qquad ; \qquad \frac{1}{4} = \frac{1 \times 3}{4 \times 3} = \frac{3}{12} \] Étape 3 : On additionne : \[ \frac{8}{12} + \frac{3}{12} = \frac{8 + 3}{12} = \boxed{\frac{11}{12}} \]
✎ Exemple 4 :
Calculons \(\dfrac{5}{6} - \dfrac{1}{9}\) :Le dénominateur commun est \(6 \times 9 = 54\). Mais on peut utiliser \(\text{PPCM}(6,\,9) = 18\) : \[ \frac{5}{6} = \frac{5 \times 3}{6 \times 3} = \frac{15}{18} \qquad ; \qquad \frac{1}{9} = \frac{1 \times 2}{9 \times 2} = \frac{2}{18} \] \[ \frac{15}{18} - \frac{2}{18} = \frac{15 - 2}{18} = \boxed{\frac{13}{18}} \]
⚠️ لا يمكن جمع أو طرح كسرين مباشرة إلا إذا كان لهما نفس المقام. خطأ شائع:
\[ \frac{1}{2} + \frac{1}{3} \neq \frac{2}{5} \quad \text{(FAUX ✗)} \]
III
ضرب كسرين
Multiplication de deux fractionsقاعدة / Règle
لضرب كسرين، نضرب البسط في البسط والمقام في المقام:
\[ \frac{a}{b} \times \frac{c}{d} = \frac{a \times c}{b \times d} \]
حيث \( b \neq 0 \) و \( d \neq 0 \).
✎ Exemple 5 :
Calculons \(\dfrac{3}{5} \times \dfrac{2}{7}\) :
\[
\frac{3}{5} \times \frac{2}{7} = \frac{3 \times 2}{5 \times 7} = \boxed{\frac{6}{35}}
\]
✎ Exemple 6 :
Calculons \(\dfrac{4}{9} \times \dfrac{3}{8}\) :
\[
\frac{4}{9} \times \frac{3}{8} = \frac{4 \times 3}{9 \times 8} = \frac{12}{72}
\]
On simplifie par \(12\) :
\[
\frac{12}{72} = \frac{12 \div 12}{72 \div 12} = \boxed{\frac{1}{6}}
\]
💡 ملاحظة / Remarque :
يمكن تبسيط الكسور قبل الضرب لتسهيل الحساب (التبسيط المتقاطع):
يمكن تبسيط الكسور قبل الضرب لتسهيل الحساب (التبسيط المتقاطع):
\[
\frac{\overset{1}{\cancel{4}}}{9} \times \frac{3}{\underset{2}{\cancel{8}}} = \frac{1 \times 3}{9 \times 2} = \frac{3}{18} = \frac{1}{6}
\]
IV
مقلوب عدد
L'inverse d'un nombreتعريف / Définition
مقلوب عدد غير منعدم \(a\) هو العدد الذي إذا ضربناه في \(a\) نحصل على \(1\):
\[ a \times \frac{1}{a} = 1 \quad \text{حيث } a \neq 0 \]
مقلوب الكسر \(\dfrac{a}{b}\) هو \(\dfrac{b}{a}\) :
\[ \frac{a}{b} \times \frac{b}{a} = \frac{a \times b}{b \times a} = 1 \]
✎ Exemple 7 :
• L'inverse de \(\dfrac{3}{5}\) est \(\dfrac{5}{3}\), car :
\[
\frac{3}{5} \times \frac{5}{3} = \frac{15}{15} = 1 \quad \checkmark
\]
• L'inverse de \(4\) est \(\dfrac{1}{4}\), car :
\[
4 \times \frac{1}{4} = \frac{4}{4} = 1 \quad \checkmark
\]
⚠️ العدد \(0\) لا يملك مقلوباً لأن القسمة على \(0\) مستحيلة.
V
قسمة كسرين
Division de deux fractionsقاعدة / Règle
لقسمة كسر على كسر آخر غير منعدم، نضرب الكسر الأول في مقلوب الكسر الثاني:
\[ \frac{a}{b} \div \frac{c}{d} = \frac{a}{b} \times \frac{d}{c} = \frac{a \times d}{b \times c} \]
حيث \( b \neq 0 \) و \( c \neq 0 \) و \( d \neq 0 \).
✎ Exemple 8 :
Calculons \(\dfrac{3}{4} \div \dfrac{2}{5}\) :On multiplie par l'inverse de \(\dfrac{2}{5}\) : \[ \frac{3}{4} \div \frac{2}{5} = \frac{3}{4} \times \frac{5}{2} = \frac{3 \times 5}{4 \times 2} = \boxed{\frac{15}{8}} \]
✎ Exemple 9 :
Calculons \(\dfrac{7}{10} \div 3\) :On écrit \(3 = \dfrac{3}{1}\), donc son inverse est \(\dfrac{1}{3}\) : \[ \frac{7}{10} \div 3 = \frac{7}{10} \times \frac{1}{3} = \frac{7 \times 1}{10 \times 3} = \boxed{\frac{7}{30}} \]
VI
تمرين تطبيقي شامل
Exercice d'application✎ Exercice :
Calculer et simplifier si possible :
\[
A = \frac{2}{3} + \frac{5}{6} \qquad ; \qquad B = \frac{7}{4} - \frac{3}{10}
\]
\[
C = \frac{5}{9} \times \frac{6}{7} \qquad ; \qquad D = \frac{8}{15} \div \frac{4}{5}
\]
✔ Solution :
Calcul de A :
\[
A = \frac{2}{3} + \frac{5}{6} = \frac{2 \times 2}{3 \times 2} + \frac{5}{6} = \frac{4}{6} + \frac{5}{6} = \frac{4 + 5}{6} = \boxed{\frac{9}{6} = \frac{3}{2}}
\]
Calcul de B :
\[
B = \frac{7}{4} - \frac{3}{10} = \frac{7 \times 5}{4 \times 5} - \frac{3 \times 2}{10 \times 2} = \frac{35}{20} - \frac{6}{20} = \frac{35 - 6}{20} = \boxed{\frac{29}{20}}
\]
Calcul de C :
\[
C = \frac{5}{9} \times \frac{6}{7} = \frac{5 \times 6}{9 \times 7} = \frac{30}{63} = \frac{30 \div 3}{63 \div 3} = \boxed{\frac{10}{21}}
\]
Calcul de D :
\[
D = \frac{8}{15} \div \frac{4}{5} = \frac{8}{15} \times \frac{5}{4} = \frac{8 \times 5}{15 \times 4} = \frac{40}{60} = \frac{40 \div 20}{60 \div 20} = \boxed{\frac{2}{3}}
\]